Program wymagań na Wojewódzki Konkurs Chemiczny dla uczniów szkół podstawowych województwa wielkopolskiego (rok szkolny 2026/2027)

🎯 Główne cele konkursu

• Rozwijanie kreatywności i rozbudzanie ciekawości poznawczej w zakresie nauk ścisłych.

• Rozwijanie umiejętności matematycznych i ich praktycznego zastosowania w chemii.

• Wykorzystanie, porządkowanie i analiza informacji chemicznych z różnych źródeł (tekst, tabele, wykresy, schematy).

• Ukazanie znaczenia chemii w otaczającym świecie oraz jej korelacji ze światem biologicznym.

• Zwrócenie uwagi na szkodliwości wybranych substancji oraz propagowanie bezpiecznego eksperymentowania.

🔹 I. STOPIEŃ SZKOLNY

Zakres: Podstawa Programowa (cele ogólne + treści szczegółowe I–VI + doświadczenia 1–16) oraz poniższe zagadnienia rozszerzone.

Budowa materii i promieniotwórczość

• Pojęcia: nuklid, nukleony, izotopy trwałe i nietrwałe, izobary, izotony.

• Jądro atomowe: rozpad promieniotwórczy, przemiany $\alpha$, $\beta^-$, $\beta^+$; zapis równań naturalnych i sztucznych przemian jądrowych.

Wiązania i budowa cząsteczek

• Jony i wiązania: przewidywanie ładunków jonów dla pierwiastków grup 1, 2, 13 oraz 15, 16, 17.

• Wzory i struktury: zapis wzorów sumarycznych oraz elektronowych (kropkowych i kreskowych) prostych cząsteczek.

• Wiązania: określanie liczby wiązań $\sigma$ (sigma) oraz $\pi$ (pi) w podanych cząsteczkach lub jonach.

Pierwiastki i związki nieorganiczne

• Właściwości i zastosowanie: Al, Hg, Ag, Au, S, Si, P, C, N, K, Na, Ca, Mg, Fe, Cu, Zn, Pb, F, Cl, Br, I oraz ich najważniejsze związki (tlenki, wodorotlenki, kwasy, sole).

• Alotropia: odmiany alotropowe węgla (budowa, właściwości, zastosowanie).

• Dysocjacja i wskaźniki: stopniowa dysocjacja kwasów wieloprotonowych; identyfikacja roztworów kwasów i zasad na podstawie wskaźników.

• Reakcje utleniania-redukcji (redoks): pojęcia utleniacza i reduktora, ich wskazywanie oraz bilans elektronowy prostych równań.

Obliczenia chemiczne

• Jednostki: przeliczanie jednostek masy i objętości.

• Wzory: ustalanie wzorów empirycznych (elementarnych) i rzeczywistych.

• Skład: obliczanie zawartości procentowej (procent masowy) pierwiastków w związkach lub mieszaninach; stosowanie procentów objętościowych w gazach.

• Roztwory i stechiometria: stężenie procentowe (mieszanie, zatężanie, rozcieńczanie) oraz obliczenia stechiometryczne.

🔸 II. STOPIEŃ REJONOWY

Zakres: Wymagania ze stopnia szkolnego + Podstawa Programowa (treści I–VIII + doświadczenia 1–18) oraz poniższe zagadnienia rozszerzone.

Struktura atomu i wiązania

• Konfiguracja elektronowa: zapis pełny, skrócony i graficzny dla $Z = 1 \div 20$.

• Elektrony: pojęcie elektronów sparowanych i niesparowanych; bloki konfiguracyjne w układzie okresowym.

• Wiązania: rozpoznawanie wiązań koordynacyjnych (kwasy, tlenki, jony) oraz wodorowych (ich wpływ na temperaturę wrzenia).

Chemia nieorganiczna i doświadczalnictwo

• Krzem i szkło: projektowanie otrzymywania $\ce{H2SiO3}$, charakter chemiczny $\ce{SiO2}$, proces trawienia szkła.

• Nazewnictwo: wodorosole (pochodzące od $\ce{H2SO4}$, $\ce{H2SO3}$, $\ce{H2CO3}$, $\ce{H3PO4}$, $\ce{H2S}$), sole amonowe, hydraty.

• Analiza i identyfikacja: projektowanie doświadczeń do rozróżniania i identyfikacji substancji na podstawie wyników obserwacji.

Rachunek chemiczny

• Pojęcia molowe: mol, masa molowa, objętość molowa gazów w warunkach normalnych ($V_\text{m} = 22{,}4\text{ dm}^3/\text{mol}$).

• Stechiometria: obliczenia stosunków masowych i molowych, uwzględnienie wydajności reakcji, obliczenia z hydratami oraz powiązanie stężenia procentowego ze stechiometrią.

• Redoks: bilans elektronowy dla złożonych równań reakcji.

Chemia organiczna

• Pojęcia podstawowe: homolog, izomer, izomeria szkieletowa, węglowodory rozgałęzione, cykliczne i aromatyczne.

• Typy reakcji: substytucja, addycja (reguła Markownikowa), eliminacja, polimeryzacja, kondensacja.

• Węglowodory i pochodne:

  • Substytucja alkanów z $\ce{Cl2}$ / $\ce{Br2}$.

  • Addycja do związków nienasyconych ($\ce{H2}$, fluorowce, $\ce{HX}$, $\ce{H2O}$).

  • Eliminacja: odwadnianie alkoholi, dehydrogenacja, odszczepianie $\ce{HX}$ lub $\ce{X2}$.

  • Reakcje z $\ce{KMnO4}$.

  • Halogenopochodne: nazewnictwo i wzory.

  • Polimeryzacja i depolimeryzacja (propen, but-1-en, but-2-en i inne); pojęcia mer i monomer.

• Chemografy: rozwiązywanie ciągów przemian chemicznych.

👑 III. STOPIEŃ WOJEWÓDZKI

Zakres: Wymagania ze stopni szkolnego i rejonowego + Podstawa Programowa (treści I–X + doświadczenia 1–28) oraz poniższe zagadnienia rozszerzone.

Zaawansowana chemia ogólna i nieorganiczna

• Konfiguracja elektronowa: zapis pełny, skrócony i graficzny dla $Z = 1 \div 30$.

• Reakcje redoks: obliczanie stopni utlenienia w jonach; bilans jonowo-elektronowy dla złożonych równań.

• Kwasy utleniające: reakcje metali półszlachetnych i szlachetnych ($\ce{Cu}$, $\ce{Ag}$) ze stężonym i rozcieńczonym $\ce{HNO3}$ oraz stężonym $\ce{H2SO4}$ (zapis cząsteczkowy, jonowy, obserwacje).

Stężenia i zaawansowana stechiometria

• Stężenie molowe: obliczenia, przeliczanie $C_\text{m} \leftrightarrow C_\text{p}$, projektowanie roztworów o zadanym $C_\text{m}$, stechiometria ze stężeniem molowym.

• Wydajność reakcji: zaawansowane zadania uwzględniające wydajność $< 100\%$.

• Analiza spaleniowa: ustalanie wzorów rzeczywistych związków organicznych.

Zaawansowana chemia organiczna i biochemia

• Jednofunkcyjne pochodne: alkohole, aldehydy, kwasy karboksylowe, estry (wzory, nazewnictwo).

• Alkohole i aldehydy:

  • Glicerol (właściwości, odróżnianie alkoholi monohydroksylowych od polihydroksylowych).

  • Wykrywanie grupy aldehydowej: próba Tollensa oraz próba Trommera (zapis równań i obserwacje).

• Kwasy karboksylowe i estry: reakcje z metalami, tlenkami metali, zasadami, solami kwasów o mniejszej mocy (np. węglanami); reakcje estryfikacji.

• Tłuszcze i mydła:

  • Wzory tłuszczów nasyconych/nienasyconych, hydroliza i utwardzanie.

  • Mydła rozpuszczalne i nierozpuszczalne w wodzie (wzory, otrzymywanie).

  • Pojęcie twardości wody.

• Fermentacje: alkoholowa, octowa, mlekowa, masłowa (równania reakcji).

• Związki z azotem i biochemia:

  • Aminy (metyloamina, etyloamina – właściwości; poprawiono błąd literowy „Amery”).

  • Aminokwasy, dipeptydy, tripeptydy, hydroliza peptydów, odczyn roztworów.

  • Cukry redukujące i nieredukujące (planowanie doświadczeń do ich rozróżniania).

• Polimery: rozpoznawanie wiązań amidowych i estrowych; odtwarzanie wzorów monomerów na podstawie fragmentu polimeru/polikondensatu.

Chemia w życiu codziennym i medycynie

• Dawkowanie: dawka lecznicza, toksyczna, śmiertelna średnia ($\text{LD}_{50}$).

• Środowisko i żywność: normy substancji toksycznych, analiza etykiet produktów żywnościowych.

📚 Wykaz pomocnej literatury

1. Podręczniki szkolne:

   • Podręczniki do chemii dla szkoły podstawowej oraz liceum ogólnokształcącego (wydawnictwa: Nowa Era, WSiP, OE Krzysztof Pazdro, MAC).

2. Zbiory zadań:

   • K. M. Pazdro, M. Koszmider, 900 zadań – od łatwych do trudnych, OE Krzysztof Pazdro, Warszawa 2017.

   • A. Kazubski, Zbiór zadań dla każdego kl. 7 i 8, Wydawnictwo MAC, wersja rozszerzona 2023.

   • T. Kulawik, Sz. Styka-Wlazło, Chemia w zadaniach i przykładach. Zbiór zadań dla szkoły podstawowej, Nowa Era (edycja 2020–2022).

   • W. Tejchman, A. Warchoł, D. Lewandowska, Zbiór zadań klasa 7, WSiP, Warszawa 2017.

   • Zbiór zadań. To jest chemia (zakres rozszerzony), Wydawnictwo Nowa Era, Warszawa 2023 i nowsze.